Organizacja układu nerwowego

Układ nerwowy wspólnie z układem dokrewnym (hormonalnym) kontroluje czynności narządów ciała. Odbywa się to za pomocą impulsów przekazywanych przez włókna nerwowe do mięśni, gruczołów, naczyń krwionośnych.

W podziale czynnościowym wyróżniamy:

  • somatyczny układ nerwowy zapewniający świadomą percepcję, integrację i motorykę tj. ruchy dowolne i mimowolne. Aktywność rucho- wa i kontrola postawy ciała odbywa się z pomocą ukł. piramidowego, kierującego wykonywaniem ruchów świadomych oraz pozapiramidowe- go, który wraz z móżdżkiem i zmysłem równowagi zapewnia właściwe napięcie mięśniowe oraz ruchy zautomatyzowane.
  • autonomiczny układ nerwowy (wegetatywny) jest odpowie- dzialny za stałość środowiska wewnętrznego (homeostazę). Zawiaduje on m.in. mięśniami gładkimi, gruczołami, naczyniami krwionośnymi. Dzieli on się na części : współczulną (sympatyczną), przywspółczulną (parasympatyczną) oraz na niezależną od nich, odpowiedzialną za tzw. krótkie odruchy w narządach wewnętrznych część enteryczną. Bodźców czuciowych z narządów wewnętrznych dostarcza cześć czuciowa aferent- na, biorąca udział w odruchach trzewno-trzewnych oraz trzewno- somatycznych.

Istotą czynności układu nerwowego jest wysyłanie, przewodzenie i odbiór bodźców (impulsów) nie tylko ruchowych i czuciowych ale również z układu autonomicznego. W tym ostatnim przypadku, podsta- wową jednostką czynnościową tego układu jest odruch, nazywany auto- nomicznym lub trzewnym, pobudzający efektor narządu wewnętrznego.

Współdziałanie trzewno-somatyczne wskazuje na bardzo ważną rolę ośrodkowego układu nerwowego – funkcję integracyjną. Wyraźna zależność pomiędzy układem somatycznym i wegetatywnym uwidacznia się np. podczas emocji, nawet gdy nasze zachowanie na to nie wskazuje. Do niedawna sądzono, że układ autonomiczny działa niezależnie od naszej woli, jednak trening jogi, autogenna relaksacja czy trening neu- robiofeetback ukazują naszą zdolność do „dowolnego” wpływania na czynność narządów wewnętrznych. Na tej drodze możliwe jest oddziały- wanie na serce, jelita, naczynia krwionośne i napięcie mięśniowe, bardzo często zaburzone po urazie rdzenia kręgowego.

Zawiadywanie układu autonomicznego narządami wewnętrznymi odbywa się za pomocą impulsów biegnących z oun przez neuron prze- dzwojowy, którego ciało komórkowe znajduje się w pniu mózgowym lub w rogach bocznych rdzenia kręgowego, a następnie neuron pozazwojowy i efektor w narządzie wewnętrznym.

Jedna z jego głównych składowych – układ współczulny, zlokalizowany w części piersiowej i górnej lędźwiowej odpowiedzialny jest m.in. za skurcz naczyń krwionośnych, wydzielanie potu oraz odruch włosoruchowy – „gęsią skórkę”. Jego uszkodzenie w wyniku urazu rdzenia kręgowego powoduje zaburzenia tych mechanizmów np. wzmaga pocenie się w określonych miejscach ciała lub obniża ciśnienie krwi w kończynach porażonych. Brak komunikacji pomiędzy rdzeniem przedłużonym, a komórkami współczulnymi rdzenia nasila tę hipotonię w zależności od wysokości urazu. Spadek ciśnienia krwi największy jest w szyjnych uszkodzeniach rdzenia, a mniejszy w uszkodzeniach lędźwiowych.

W okresie normalizacji odruchów „autonomicznych” (co może trwać ok. 2 lat od urazu), komórki współczulne rdzenia poniżej uszkodzenia, niezależnie od ośrodków wyższych wznawiają czynność – ciśnienie krwi podnosi się. Natomiast widoczne podczas pionizacji lub długiego siedzenia zasinienie i wychłodzenie kończyn jest następstwem niedomogi krążenia żylnego, pozbawionego kontroli układu autonomicznego oraz wspomagających jego pracę, czynnych skurczów mięśni.

U osób po urazach kręgosłupa z powikłaniami neurologicznymi w postaci rozległych zaburzeń czucia temperatury (ciepła i zimna) oraz z dysfunkcją odruchów naczynioruchowych, stosunkowo szybko dochodzi do wychłodzenia organizmu. Przyczyną jest uszkodzenie odruchów obronnych m.in. w postaci zwężenia naczyń wywołanego zimnem. Jest to jeden z argumentów przemawiających za nieustannym dbaniem o odpowiedni ubiór i właściwą ciepłotę całego ciała. Brak równowagi funkcjonalnej układu autonomicznego prowadzący do przewagi jednej z jego składowych (układu współczulnego lub przywspółczulnego) może być przyczyną uczucia dreszczy, zimna lub gorąca (wychłodzenia i przegrzania). Działania w zakresie regulacji pracy układu autonomicznego, troska o właściwą trofikę i metabolizm tkanek, stanowią fundament programu neurorehabilitacji.